Edebiyat

Joseph Campbell, “Kahramanın Sonsuz Yolculuğu” adlı metinde, anlatıya mitolojik kodlarla yaklaşarak, “kahramanın yolculuğu” paradigmasını öne sürer. Anlatılarda bulduğumuzun hep şekil değiştiren; fakat buna rağmen olağanüstü biçimde aynı kalan “o hikaye” olduğunu iddia eder. Mitleri, insan vücudunun ve aklının eylemleriyle ortaya çıkan her şeyin esin kaynağı olduğunu da belirtir.[1] Bu anlamda kahramanın yolculuğunda, anlatıdaki on iki temel adımın vazgeçilmez olduğunun altını çizer. Bu adımlarda kahraman; gündelik dünya, serüvene çağrı, çağrının reddi gibi evrelerden geçerek çıktığı yere tekrar döner ve bu döngü sonsuza dek sürer. Bu yazıda da Şemsettin Sami’nin kaleme aldığı, “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat” romanının “kahramanın yolculuğu” paradigması üzerinden (uyuşan/çakışan/şekil değiştiren yönleriyle) değerlendirmesi yapılacaktır. Elbette tüm karakterler üzerinden bir analize girişmek, bu metinde hedeflenen sayfa niceliğinin aşılmasına sebep olacaktır. Bu yüzden kahraman döngüsündeki ana karakterlerden, Talat’ın anlatıdaki yolculuğuyla sınırlandırılacaktır.

Gündelik dünya sayesinde okur, kahramanın yolculuğu başlamadan önce onu daha iyi tanır. Nitekim okur çoğu zaman yolculuğu kahramanın ya da kahraman aracılığıyla anlatıcının gözlerinden göreceği için kahramana alışmalı, ona güven duymalı, kendisiyle bir özdeşleşme yaşamalıdır. Böylelikle okur kahramanın kusurlarını, henüz erginliğe ulaşamamış olan kişiliğini tanımış olur. İlk etapta Talat, “pek yakışıklı, pek akıllı, güler yüzlü bir çocuk” olarak tasvir edilir.[2] Babası ölmesine rağmen annesi Saliha Hanım’ın razı olduğu örnek evlattır. Burada Talat’ın gündelik dünyası kalem dairesinde “ahlaksızlık ve hovardalık” yapmadan geçer.

Fakat anlatının gerçekleşmesi için ikinci etapta kahramanın maceraya çağrı alması gerekmektedir. Bu çağrı da Hacıbaba’nın tütün dükkanının üst katındaki evlatlığı Fitnat’a ilk görüşte aşık olmasıyla gerçekleşir. Fakat Talat’ın bu maceraya çağrısı, Fitnat’ın üvey babası tarafından “evlenecek kızım yok” diyerek görücüleri uzaklaştırması ve kızını, evin kapısının önüne bile çıkarmaması nedeniyle reddedilir. Geleneksel anlatılarda, çağrının reddi gerçekleştikten sonra bir mentor karakter (akıl hocası) devreye girer ve kahramana yol göstererek kahramanın ilk eşiği aşarak gündelik hayattan ayrı bir dünyaya seyehata çıkmasını sağlar. Modern edebiyatın ilk metinlerinden kabul edilen Taaşuk-ı Talat ve Fitnat romanında Talat’ın akıl hocası, yine kendisidir. Bir başka dünyaya geçmek için, Fitnat’la görüşebilmek için planlar kurar, kızın nakış öğrettiğinden yola çıkarak akıl yürüterek kendi aklını yol gösterici olarak kullanır. Böylelikle erkek dünyasından kadın dünyasına geçerek kendi karakter oluşumu içinde ilk eşiği aşmış olur.

Bu eşiğin aşılmasıyla, apayrı bir dünyaya düşen Talat, Râgıbe Hanım olarak Fitnat’a yakın olup aynı zamanda kendi kimliğini ona ve diğer insanlara farkettirmemek gibi sınavlar yolundan geçer. Sokakta Râgıbe olarak yürürken etraftan kendisini takip ederek tedirgin eden erkeğe karşı hissettikleri de Talat’ın bu dünyadaki ilk sınavlarındandır. Yeni dünyada zorluk ve sınavlar olacağı gibi Şerife Hanım gibi kahramana destek olacak karakterler de vardır elbette. Nitekim Şerife Hanım kahramanın emeline ulaşmasını, Fitnat’tan ders almasını sağlayan önemli bir dosttur.

Sınavlar, dostlar, düşmanlar evresinden sonra, Campbell “Mağara” metaforu üzerinde durur. Bu noktada kahraman, büyük değişime hazırlanır. Talat adına mağaraya doğru gidiş, Fitnat’ın odasına girmesidir. Burada Râgıbe, Fitnat’ı görünce kızarır, utanır. Onun elini tutmak ve onu öpmek duygu dünyasının çalkalanmasına sebep olmaktadır. Fakat geleneksel anlatı, mağaraya doğru gidişin ardından kahramanın “ateşten gömlek” giymesini gerekli kılar. Burada Campbell’in “ateşten gömlek” metaforu, kahramanın büyük değişime girişini temsil eder. Yani kahraman cehenneme iner, gerçek ölüm kalım kriziyle yüzleşir, en büyük korkusunu duyarak en zor meydan okumayla karşılaşır. Bu anlamda anlatıdaki bu evre olabildiğince güçlü verilmek zorundadır; nitekim kahraman sorunlarının büyüklüğü oranında “kahramandır”. Talat için ateşten gömlek, Fitnat’ın bir başkasıyla evlendirileceği haberi almasıyla başlar. Her ne kadar bu haber, sonrasında yalanlansa da hakikatte Fitnat’a hile yapılır ve evlendirilir. Evlenen Fitnat da günden güne perişan olur ve kendi canına kıyar. Onun ölü bedenini gören Talat, ateşten gömleği daha fazla taşıyamaz ve kendi canına kıyar. Böylelikle anlatı çemberindeki kahramanın ödüllendirilmesinin ardından dönüş yoluna girişine tanık olamayız. Nitekim olgunlaşmış olarak yeniden dirilemeyen Talat, sorunların üstesinden tam anlamıyla gelememiş, kendi psikolojik erginliğini tamamlayamayarak “ateşten gömlek” evresinde kalmıştır.

Anlatılanlar göz önünde bulundurulduğunda, “modern” anlamda ilk Türkçe romanlardan olan “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat” metninin, geleneksel anlatıdan ayrıldığı en önemli nokta akıl hocası olarak kahramanın, kendi aklını seçmiş olmasıdır. Erginliğini tamamlayamayarak başladığı noktaya varamayıp Fitnat’la evlenememesinin sebebi belki de burada gizlidir, kim bilir?

Kaynaklar

Campbell,
Joseph.
Kahramanın Sonsuz Yolculuğu.
İstanbul:
Kabalcı,
1999.

Sami,
Şemseddin.
Taaşşuk­ı Talat ve Fitnat .
İstanbul:
Timaş,
2005.

Tecimer,
Ömer.
Sinema Modern Mitoloji.
İstanbul:
Plan
B,
2005.

[1] 
Joseph
Campbell,
Kahramanın Sonsuz Yolculuğu,
(İstanbul:
Kabalcı,
1999),
13.

[2] 
Şemseddin
Sami,
Taaşşuk­ı Talat ve Fitnat ,
(İstanbul:
Timaş,
2005),
34.

* Bu yazı Dergâh Dergisi’nin 286. sayısında “Taaşuk-ı Talat ve Fitnat”ı Kahramanın Sonsuz Yolculuğu Üzerinden Okumak” başlığı ile yayımlanmıştır.